ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਿਨਾਰੇ

ਇਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰੇਡੀਓ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਇਆਂ ਅਜੇ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਲ 1935 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਲੋਕ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦਾ 87 ਸਾਲ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਣਾ ਕਿਸੇ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਿਨਾਰੇ

  • Share this:
ਪਹਿਲੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨਾ ਸਿਰਫ ਰਾਜੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਸਿਰਫ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਸਮਾਂ ਬਦਲਿਆ ਤੇ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੋਈ। ਲੋਕ ਰੇਡੀਓ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹਾ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਸਨ ਜੋ ਅੱਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।

ਇਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰੇਡੀਓ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਇਆਂ ਅਜੇ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਲ 1935 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਲੋਕ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦਾ 87 ਸਾਲ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਣਾ ਕਿਸੇ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ : 1932 ਵਿੱਚ, ਹਾਥਰਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, "ਸੰਗੀਤ ਕਾਰਿਆਲਿਆ" ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਰਗ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਜਨਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸੀ, ਮਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸਿਰਫ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬੁੱਧੀ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ, ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਪਈ ਹੈ।

ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਾਕਾ ਹਥਰਾਸੀ ਯਾਨਿ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂਲਾਲ ਗਰਗ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਲਾ ਰੂਪ ਬਾਰੇ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਮਰਾਠੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ।

ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕਾਕਾ ਹਾਥਰਾਸੀ ਨੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸਿਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖਿਆ। ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਕਾਕਾ ਹਾਥਰਾਸੀ ਨੇ ਸਾਲ 1935 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਸਿਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ "ਸੰਗੀਤ" ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ ਸੂਖਮਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰੁਪਦ, ਧਮਾਰ, ਭਜਨ, ਗੀਤ, ਗ਼ਜ਼ਲ, ਠੁਮਰੀ, ਤਰਨਾ, ਕੱਵਾਲੀ, ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ, ਤਾਲ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਫਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ, ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ।

"ਸੰਗੀਤ" ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਮ ਆਦਮੀ ਹੁਣ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ, ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ਾਂ, ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ, ਡਾਂਸਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ। "ਸੰਗੀਤ" ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਦਫਤਰ ਦੇ ਹੁੰਗਾਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਸਮਾਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਸਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ। "ਸੰਗੀਤ" ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਅਤੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਯਾਦ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਸੰਗੀਤ ਦਫ਼ਤਰ, ਜੋ ਕਿ ਗਰਗ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਜਰਨਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਕਲਾਵਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਹਾਥਰਾਸੀ ਦਾ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਮਾਸਟਰ ਸੀ, ਜੋ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਕਿਵੇਂ ਵਜਾਉਣਾ ਹੈ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਬਲਾਕਬਸਟਰ ਗਾਈਡ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਸੀ। ਕਾਕਾ ਹਾਥਰਾਸੀ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਸ਼ਾਰਦ, ਕਲਮ ਨਾਮ ਵਸੰਤ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿਰਫ 650 ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹਰ ਅੰਕ ਦੀ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Published by:Amelia Punjabi
First published: