• Home
  • »
  • News
  • »
  • explained
  • »
  • WHY AKAL TAKHT JATHEDAR HARPREET SINGH WANTS HARMONIUM TO BE REMOVED FROM GOLDEN TEMPLE KIRTAN GH AS

Explained: ਜਾਣੋ ਕਿਉਂ ਉੱਠ ਰਹੀ ਹੈ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ, ਕੀ ਹਨ ਗੁਰਮਿਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ?

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤਖ਼ਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ।

  • Share this:
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੱਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਐਸਜੀਪੀਸੀ (SGPC) ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਗੀ ਜੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਜ਼ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਹਟਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੱਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ.) ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਨੂੰ ਪੜਾਅਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤਖ਼ਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ।

ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਭਾਈ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਮਧਾਰੀ ਨੇ 'ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ' ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ "ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਸੀ। ਪਰ ਫਿਰ, ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾ ਲਈ। ਅਸੀਂ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ।"

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਭਾਈ ਸਾਧਰਨ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਖਬਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਸਿੱਖ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਖਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।”

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਜਾਗੀਰ (ਜਾਇਦਾਦ) ਸੀ ਅਤੇ ਕਮਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਗੀ ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, "ਰਾਗੀਆਂ ਅਤੇ ਰਹਿਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ" ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਕੀ ਹਰ ਕੋਈ ਸਹਿਮਤ ਹੈ?
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾ: ਅਲੰਕਾਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਕਿ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ "ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਨੇ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸਮੇਤ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣੇ ਸਿੱਖਣੇ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਸਨ। ਜੇ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਨੇ ਜਗ੍ਹਾ ਨਾ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਕੀਰਤਨ ਗਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ।"

ਕੀ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ?
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ 15 ਰਾਗੀ ਭਾਈਆਂ ਦੇ ਜੱਥੇ 20 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 31 ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਬਿਨਾਂ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੇ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਕਦੋਂ ਆਇਆ?
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਚਰਚਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਨਾਲ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1901 ਜਾਂ 1902 ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦਵਾਰਕਾਨਾਥ ਘੋਸ਼ ਨੇ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ। ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਵਿੱਚ ਕੀਬੋਰਡ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਫੂਕਣੀ ਦੀ ਥਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਫੂਕਣੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਡਰੋਨ ਨੌਬਸ (Drone Nobes) ਨੂੰ ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਕੇਲ-ਚੇਂਜਿੰਗ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ThePrint ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ 1915 ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਉਤਪਾਦਕ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
Published by:Anuradha Shukla
First published: